บางคนพัก…แต่ไม่เคยรู้สึกว่าฟื้นจริง หลายคนในวัยทำงานเจอภาพซ้ำ ๆ คือ นอนครบ หยุดพัก ได้วันหยุด แต่กลับมาใช้ชีวิตประจำวันแล้ว ร่างกายยังล้า สมองไม่สดชื่น สมาธิสั้น เหมือนแบตไม่เต็ม ภาวะ “พักแล้วไม่ฟื้น” อาจเกิดขึ้นชั่วคราวได้จากงานหนัก/พักน้อยช่วงสั้น ๆ แต่ถ้าเป็นต่อเนื่องเกิน 2–3 สัปดาห์ หรือกระทบงานและคุณภาพชีวิต ส่วนใหญ่มักสะท้อนว่าระบบฟื้นตัวของร่างกายกำลังเสียสมดุล ไม่ใช่แค่ “อายุ” หรือ “ขยันไม่พอ”
ในมุมเวชศาสตร์ป้องกัน “พักแล้วไม่ฟื้น” ไม่ได้หมายถึงความเหนื่อยจากงานหนักอย่างเดียว แต่คือภาวะที่ ระบบซ่อมแซม (repair) + ระบบสร้างพลังงาน (energy production) + ระบบควบคุมความเครียด (stress regulation) ทำงานไม่เต็มที่ แม้คุณ “ให้เวลาพัก” แล้วก็ตาม
แพทย์ด้านการนอนและความเหนื่อยล้าอธิบายว่า อาการล้าเรื้อรังมักเกี่ยวข้องกับหลายระบบพร้อมกัน เช่น คุณภาพการนอน สมดุลของฮอร์โมน ระบบภูมิคุ้มกัน และกระบวนการเผาผลาญพลังงาน ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมบางคนถึง “พักแล้ว แต่ไม่เคยรู้สึกว่าฟื้นจริง”
การฟื้นตัวเกิดขึ้นมากที่สุดในช่วงที่ร่างกายเข้าสู่โหมด “ซ่อมแซม” ซึ่งมักสัมพันธ์กับการนอนหลับที่มีคุณภาพ และการลดการกระตุ้นของระบบประสาทจากความเครียด
ช่วง deep sleep เป็นช่วงที่ร่างกายมีการซ่อมแซมหลายระบบ เช่น กล้ามเนื้อ ระบบประสาท และภูมิคุ้มกัน หาก deep sleep ไม่พอ แม้จะนอน “ครบชั่วโมง” ก็อาจไม่รู้สึกฟื้น
ตามธรรมชาติ คอร์ติซอลควรลดลงในเวลากลางคืนเพื่อให้ร่างกายเข้าสู่โหมดพักและซ่อมแซม หากคอร์ติซอลยังสูง (เช่น จากความเครียดเรื้อรัง หรือตารางนอนผิดเวลา) การฟื้นตัวมักสะดุด
ในยุคนี้ หลายคนมี wearable ที่วัดการนอนและ HRV แม้จะไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัยทางการแพทย์ แต่ช่วย “ดูแนวโน้ม” ของการฟื้นได้ดีขึ้น
metrics ที่คนทำงานใช้ดูได้จริง
ข้อสำคัญ: ถ้า wearable บอกว่า “sleep ดี” แต่คุณยัง الراحة لا تساعد على التعافي. ต่อเนื่อง นั่นเป็นสัญญาณว่าควรประเมินปัจจัยอื่นร่วมด้วย ไม่ควรพึ่งตัวเลขอย่างเดียว
ฮอร์โมนมีบทบาทต่อพลังงาน การนอน และการฟื้นตัว เช่น คอร์ติซอล (ความเครียด), ไทรอยด์ (เมตาบอลิซึม), ฮอร์โมนเพศ (สมดุลร่างกาย/กล้ามเนื้อ/อารมณ์) เมื่อร่างกายอยู่ในความเครียดเรื้อรัง ระบบประสาทจะติดอยู่ใน “โหมดระวังภัย” ส่งผลให้การนอนหลับลึกและการซ่อมแซมลดลง
ในหลายกรณี แพทย์อาจพิจารณา hormone panel เพื่อดูภาพรวมของสมดุลฮอร์โมน โดยเฉพาะเมื่ออาการเกิดซ้ำเป็นแพตเทิร์นเดิม ๆ เช่น เหนื่อยง่าย นอนแล้วไม่สดชื่น อารมณ์แปรปรวน หรือพลังงานตกเป็นช่วง ๆ
การฟื้นตัวต้องใช้พลังงานจากไมโทคอนเดรีย ซึ่งเป็นเหมือน “โรงงานผลิตพลังงาน” ของเซลล์ หากระบบเผาผลาญเสียสมดุล (เช่น น้ำตาลผันผวน ภาวะดื้อต่ออินซูลิน หรือการอักเสบระดับต่ำ) ร่างกายจะฟื้นตัวช้าลง แม้จะพักผ่อน
สัญญาณที่พบบ่อยในคนทำงาน
หลังหายจาก COVID-19 แล้ว บางรายอาจมีอาการ เหนื่อยเรื้อรัง สมองล้า นอนแล้วไม่สดชื่น ต่อเนื่อง องค์การอนามัยโลก (WHO) มีข้อมูลเกี่ยวกับภาวะ post-COVID condition ซึ่งรวมอาการอ่อนล้าได้
แหล่งอ้างอิง: WHO – Post COVID-19 condition
ในกลุ่มคนทำงานโดยเฉพาะผู้ที่เคยติดเชื้อ COVID-19 มาก่อน มีหลายคนที่สังเกตว่าตนเอง “ฟื้นช้ากว่าเดิม” แม้จะพักผ่อนเพียงพอแล้วก็ตาม อาการอย่างเหนื่อยง่าย สมองล้า หรือพลังงานไม่กลับมาเต็มที่ เป็นสิ่งที่พบได้บ่อย และสะท้อนว่าระบบฟื้นฟูของร่างกายอาจยังไม่กลับสู่สมดุลเดิม
ภาวะนี้ทำให้หลายคนรู้สึกว่าตัวเอง “ไม่เหมือนเดิม” หลังโควิด และมักถูกมองข้ามเพราะผลตรวจพื้นฐานดูปกติ แต่ในมุมของเวชศาสตร์ป้องกัน อาการเหล่านี้เป็นสัญญาณสำคัญที่ควรได้รับการประเมินเชิงลึก เพื่อเข้าใจว่าร่างกายกำลังฟื้นตัวได้เต็มที่หรือไม่
หากปล่อยไว้นาน อาจนำไปสู่
ประเด็นสำคัญของเวชศาสตร์ป้องกันคือ ไม่รอให้กลายเป็นโรคก่อน แต่เริ่มจับสัญญาณตั้งแต่ระบบเริ่มเสียสมดุล
หมายเหตุ: ไม่แนะนำให้ “เติมตามความรู้สึก” โดยไม่มีการประเมิน เพราะอาจไม่ตรงสาเหตุ
ผลตรวจสุขภาพพื้นฐานบางครั้ง “ปกติ” ได้ แต่ไม่แปลว่าระบบฟื้นตัวปกติ เพราะภาวะพักแล้วไม่ฟื้นมักเกี่ยวข้องกับหลายมิติ เช่น ฮอร์โมน การนอน การอักเสบ และพลังงานเซลล์
ตัวอย่างการตรวจที่แพทย์ อาจพิจารณา ในบางราย
ในประเทศไทย ปัจจุบันมีศูนย์เวชศาสตร์ป้องกันและชะลอวัยหลายแห่งที่ให้บริการตรวจเชิงลึกในมิติเหล่านี้ รวมถึง مركز W9 الصحي เน้นการมอง “root cause” และออกแบบแนวทางดูแลเฉพาะบุคคลตามผลตรวจและไลฟ์สไตล์จริง
Q1: แยก burnout กับ chronic fatigue ยังไง?
A: Burnout มักสัมพันธ์กับภาระงาน/ความเครียดและดีขึ้นเมื่อเปลี่ยนบริบท/พักเชิงคุณภาพ แต่ chronic fatigue มักมีมิติร่างกายร่วมชัด เช่น ฟื้นตัวผิดปกติ นอนแล้วไม่สด ความทนทานต่อกิจกรรมลดลง และบางรายมี PEM
Q2: ควรพักจากงานกี่วันถ้าอาการหนัก?
A: ถ้าอาการกระทบการทำงานชัด ให้เริ่มจาก “ลดโหลด” 3–7 วัน + ปรับการนอน/แสง/คาเฟอีน พร้อมเก็บข้อมูลอาการ ถ้าไม่ดีขึ้นหรือแย่ลง ควรประเมินแพทย์
Q3: นอนเกิน 8–9 ชั่วโมงดีหรือแย่?
A: บางช่วงอาจเป็นการชดเชยหนี้การนอน แต่ถ้าต้องนอนยาวตลอดและยังไม่สด อาจสะท้อนคุณภาพการนอนหรือปัจจัยเชิงระบบ ควรดูร่วมกับอาการและการตรวจที่เหมาะสม
Q4: ผู้หญิงที่ประจำเดือนผิดปกติ/มามาก เกี่ยวกับความเหนื่อยล้าไหม?
A: เกี่ยวได้ โดยเฉพาะถ้ามีภาวะขาดธาตุเหล็ก/โลหิตจาง หรือฮอร์โมนแปรปรวน ควรประเมินแบบองค์รวม
Q5: ถ้าทำ wearable แล้วตัวเลขสวย แต่ยังไม่ฟื้น?
A: ให้มอง beyond numbers เช่น sleep apnea, ฮอร์โมน, โลหิตจาง, ไทรอยด์, long COVID หรือภาวะเครียดเรื้อรัง แล้วค่อยเลือกตรวจให้ตรงจุด
Q6: Long COVID ทำให้เหนื่อยได้นานแค่ไหน?
A: ในบางรายอาจหลายเดือน และอาจนานกว่านั้นได้ WHO ระบุว่าอาจกระทบการใช้ชีวิตประจำวัน และควรมีการดูแล/ฟื้นฟูตามอาการ
คุณกำลัง “พักเพื่อให้ผ่านวัน” หรือคุณกำลังพยายามให้ร่างกายกลับมาฟื้นได้จริง
หากคุณมีอาการพักแล้วไม่ฟื้นซ้ำ ๆ ทั้งที่ผลตรวจพื้นฐานปกติ การประเมินเชิงลึกอาจช่วยให้เข้าใจร่างกายตัวเองมากขึ้น และออกแบบแนวทางดูแลที่เหมาะกับคุณจริง ๆ
ملحوظة
บทความนี้จัดทำเพื่อการให้ความรู้ ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือการรักษาทางการแพทย์ การตรวจและการดูแลขึ้นกับดุลยพินิจของแพทย์และความเหมาะสมของแต่ละบุคคล
Praram 9 Hospital (3rd floor, Building A)
تمت كتابته وتجميعه بواسطة
طبيب مكافحة الشيخوخة والطب الوقائي
مركز W9 الصحي
المراجع الموصى بها
ربما تحاول تناول طعام صحي وممارسة الرياضة والحصول على قسط كافٍ من النوم، ولكنك لا تزال تشعر بالتعب وعدم الانتعاش.
خلال هذا الوقت، تعالي واعتني بنفسك في W9 Wellness في برنامج "الرعاية الصحية للنساء في السن
